Εισαγωγικά στο συνδικαλιστικό κίνημα των δασκάλων (Μέρος Α: 1872-1920)

 

 

Μέρος Α'  (1872-1920)

 

1. Εισαγωγικά

2. Το συνδικαλιστικό κίνημα των δασκάλων (1872-1920)

Μέρος Β'(1921-1927)

3. Συνέδρια της Δ.Ο.Ε. (1921-1927)

4. Χρονολόγιο του συνδικαλιστικού κινήματος των δημοσίων υπαλλήλων (1925-1928)

5. «Διδασκαλική Ομοσπονδία Ελλάδος» (1921-1927).

Μέρος Α' (1872-1920)

1. Εισαγωγικά.

Η μελέτη της ιστορίας του εργατικού και του συνδικαλιστικού κινήματος είναι πολύ περιορισμένη. Το γεγονός ότι το εργατικό και το συνδικαλιστικό κίνημα δεν είναι στην «ύλη» της ιστοριογραφίας οφείλεται σε αρκετούς λόγους: Στη μη ενσωμάτωση  - για πολλούς λόγους - του συνδικαλιστικού κινήματος στην ελληνική κοινωνία, στην έλλειψη ιστοριογραφικής παράδοσης, στην ανεπάρκεια πηγών, στην έλλειψη ερευνών και μελετών σε συγγενικούς τομείς, στην κυριαρχία ορισμένων αντιλήψεων για την ιστοριογραφία1.

Οι πρώτες ερμηνευτικές απόπειρες2 ταυτίζουν σε μεγάλο βαθμό το εργατικό (και το συνδικαλιστικό) κίνημα με τη ριζοσπαστική και σοσιαλιστική πρωτοπορία. Αυτό είναι δικαιολογημένο αφού υπάρχει σαφής και φανερή σχέση ανάμεσα στα εργατικά κινήματα και τη σοσιαλιστική ιδεολογία και τις εκδοχές της.

Οι παραπάνω παρατηρήσεις ισχύουν και για το συνδικαλιστικό κίνημα των εκπαιδευτικών. Και στην περίπτωση αυτή η ιστοριογραφία είναι απελπιστικά περιορισμένη, ιδιαίτερα αυτή των δασκάλων. Οι προσεγγίσεις αυτές, εκτός από τα προβλήματα που παρουσιάζουν και στα οποία θα αναφερθούμε παρακάτω, εστιάζονται στις ομάδες εκείνες που επεδίωξαν την αναμόρφωση της ελληνικής κοινωνίας και υπέστησαν ποικίλους διωγμούς. Τα αναγνώσματα αυτά έρχονται να δικαιώσουν κινήματα και ομάδες για να καταλήξουν στο γνωστό φρονηματιστικό μοτίβο με εμφανή μαρτυρολογία3. Είναι όμως θετική η ύπαρξη μιας σειράς μελετών που ερευνούν και προσεγγίζουν συγγενικούς τομείς4.

Για την περίοδο που προσεγγίζουμε το σοβαρότερο πρόβλημα είναι οι πηγές και τα τεκμήρια που να επιτρέπουν μια συστηματική ιστορική έρευνα για το συνδικαλιστικό κίνημα των εκπαιδευτικών. Από τις πλέον προσιτές προσεγγίσεις είναι το βιβλίο του Γ. Κατσαντώνη, «οι δάσκαλοι στους αγώνες για ψωμί, παιδεία, ελευθερία» και το βιβλίο του Ν. Βαλσαμόπουλου, «Ιστορία του δασκαλικού συνδικαλισμού». Το πρώτο είναι μια μαρτυρία, χωρίς στοιχειώδη τεκμηρίωση των όσων κατατίθενται με γενικές εκτιμήσεις και ερμηνείες. Το δεύτερο, με λάθη και συγχύσεις για το συνδικαλιστικό κίνημα των δασκάλων, σ' ένα μεγάλο βαθμό αντιγράφει τον Γ. Κατσαντώνη. Ως προς τις πηγές που χρησιμοποιεί, αυτές είναι περιορισμένες και κυρίως δευτερογενείς, αν εξαιρέσουμε το περιοδικό «ΕΡΜΗΣ», το «ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΚΟ ΒΗΜΑ» και τις ημερήσιες εφημερίδες της εποχής. Να επισημάνουμε ότι τα παραθέματα και οι πληροφορίες που υπάρχουν δεν θεμελιώνονται στο πρωτογενές υλικό με σαφήνεια.

Εκτός από τα βιβλία αυτά, υπάρχουν μια σειρά άρθρα, στο «ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΚΟ ΒΗΜΑ» κυρίως, γραμμένα από συνδικαλιστές.

Οι πηγές της ιστορίας του συνδικαλιστικού κινήματος των δασκάλων (1872-1928)

1. Αρχεία.

Αποτελούν τη σπουδαιότερη πηγή για την ιστορία του συνδικαλιστικού κινήματος. Στην περίπτωση του συνδικαλιστικού κινήματος των δασκάλων, αλλά και όλων των εκπαιδευτικών, μπορούμε να κάνουμε την ακόλουθη κατάταξη:

α. Αρχεία των συνδικαλιστικών οργανώσεων (Ελληνικός Διδασκαλικός Σύλλογος, Σύνδεσμος Ελλήνων Δημοδιδασκάλων, Εταιρεία Ελλήνων Δασκάλων, Ένωση Ελλήνων Δημοδιδασκάλων, Τοπικών Συλλόγων Δασκάλων, Δ.Ο.Ε.). Ως ένα βαθμό τα αρχεία αυτά, επειδή μπορεί να έχουν καταστραφεί, μπορούν να αντικατασταθούν από τα δημοσιεύματα των επισήμων συνδικαλιστικών εντύπων.

β. Αρχεία των συναφών και των υπερκείμενων οργανώσεων (των ενώσεων των καθηγητών, του Συλλόγου Λειτουργών Ιδιωτικών Εκπαιδευτικών5, του Συλλόγου των Αδιόριστων Καθηγητών, της Κεντρικής Πανυπαλληλικής Επιτροπής, της Γ.Σ.Ε.Ε.6 κλπ.).

γ. Ατομικά αρχεία.

δ. Αρχεία κρατικών υπηρεσιών7 (υπουργείου παιδείας, υπουργείου εθνικής οικονομίας).

2. Περιοδικά και εφημερίδες

α. Περιοδικά και εφημερίδες των συνδικαλιστικών οργανώσεων και ενώσεων. («Ο ΠΛΑΤΩΝ» και «ΤΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΝ ΔΕΛΤΙΟΝ» του «Ελληνικού Διδασκαλικού Συλλόγου», η «ΣΑΛΠΙΓΞ» «Εκπαιδευτική (...) εφημερίς, όργανον της ενώσεως των Ελλήνων Δημοδιδασκάλων αμφοτέρων των φύλων», «ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟΝ ΣΧΟΛΕΙΟΝ», «Παιδαγωγικόν Περιοδικόν εκδιδόμενον υπό του Συνδέσμου των Ελλήνων Δημοδιδασκάλων», η «ΔΗΜ(ΟΤΙΚΗ) ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΙΣ» της «Εταιρείας Ελλήνων Διδασκάλων» και αργότερα και του «Παγκρητίου Συλλόγου Δημοδιδασκάλων», το «ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΚΟΝ ΒΗΜΑ», «επίσημον όργανον της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας», «ΕΡΜΗΣ», «εκπαιδευτικόν περιοδικό», που ήταν για ένα χρονικό διάστημα δημοσιογραφικό όργανο της Δ.Ο.Ε., αργότερα της «Νέας Ομοσπονδίας» και δημοσιογραφικό όργανο της συντηρητικής παράταξης των δασκάλων, η «ΑΥΓΗ», «Διδασκαλικό Περιοδικό» που εξέφραζε την «Προοδευτική και αριστερή παράταξη» των δασκάλων, το «ΔΕΛΤΙΟΝ της ΟΛΜΕ»8, «ΙΔΙΩΤΙΚΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ», «όργανον του Συλλόγου Ιδιωτικών Εκπαιδευτικών Λειτουργών»9, εφημερίδες και δελτία τοπικών συλλόγων, π.χ. «ΔΕΛΤΙΟ του Συλλόγου Δημοδιδασκάλων Καβάλλας», «ΥΠΑΛΛΗΛΙΚΗ», «ΠΑΝΥΠΑΛΛΗΛΙΚΗ» κ.ά.)

6. Παιδαγωγικά και εκπαιδευτικά περιοδικά («ΕΘΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» (1898)10, «ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ» (1880), «ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ» (1918), «ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΕΡΕΥΝΗΤΗΣ» (1915), «ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ» (1921), «ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ» (1927), «ΔΕΛΤΙΟ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΟΜΙΛΟΥ» (1910), «ΤΟ ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ» (1933), η «ΣΧΟΛΙΚΗ» (1933) κ.ά.).11

γ. Περιοδικός τύπος. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα περιοδικά «ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΖΩΗ», «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ», «ΝΕΑ ΖΩΗ», «ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ», «ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ», «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ».

3. Καταστατικά.

Τ

Τα καταστατικά είναι ίσως η σημαντικότερη πηγή για τη γνώση της εξέλιξης των συνδικαλιστικών οργανώσεων: κατευθύνσεις, τρόπος οργάνωσης και λειτουργίας, αντιπροσωπευτικότητα, δυνατότητες αποκλεισμού κλπ. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν στα καταστατικά τα «προίμια» ή ιδρυτικά ψηφίσματα στα οποία καταγράφονται οι ιδεολογικές κατευθύνσεις των οργανώσεων. Τα καταστατικά των εκπαιδευτικών οργανώσεων υπάρχουν σε αυτόνομες εκδόσεις ή είναι (και) δημοσιευμένα στα περιοδικά ή τις εφημερίδες που εξέδιδαν οι οργανώσεις. Σε κάθε περίπτωση μπορεί να αναζητηθούν στα πρωτοδικεία της έδρας της οργάνωσης ή στην «Εφημερίδα της Κυβερνήσεως» για παλαιότερες οργανώσεις.

4. Πρακτικά.

Πρόκειται για πρακτικά Συνεδρίων ή Συνδιασκέψεων (συνήθως). Αυτά δημοσιεύονταν σε αυτοτελείς τόμους, ή στα επίσημα δημοσιογραφικά όργανα των οργανώσεων ή στα συναφή έντυπα. Για όλα τα συνέδρια της Δ.Ο.Ε. και της Ο.Λ.Μ.Ε., της περιόδου που διερευνούμε, δημοσιεύονται στο «Διδασκαλικό Βήμα», τον «Ερμή», την «Αυγή» και το «Δελτίο της Ο.A.M.Ε.». Αποσπάσματα από τα πρακτικά δημοσιεύτηκαν και σε εκδόσεις τοπικών συλλόγων.

5. Ημερολόγια Λευκώματα Επετηρίδες.

Από την κατηγορία αυτή των πηγών μπορούμε να αντλήσουμε στοιχεία των συνδικαλισμένων εκπαιδευτικών. Επίσης χρονολόγια φωτογραφικό υλικό με τις δραστηριότητες των οργανώσεων.

6. Προκηρύξεις και Φυλλάδια.

Είναι μονόφυλλα ή ολιγοσέλιδα. Πολλές φορές έχουν τη μορφή «Ενημερωτικού Δελτίου» ή «Επιστολής». Συνήθως εκδίδονταν σε περιόδους κινητοποιήσεων, Συνεδρίων ή Συνελεύσεων, εκλογών, εσωτερικών αντιπαραθέσεων, επετείων (π.χ. πρωτομαγιά, έναρξη μαθημάτων) ή με την ανάληψη των νέων διοικήσεων. Προκηρύξεις και φυλλάδια μπορούν να εντοπιστούν σε αρχεία.

7. Απομνημονεύματα.

Μέχρι τη δεκαετία του '70 τα απομνημονεύματα προέρχονταν κυρίως από πολιτικούς και διπλωμάτες. Σιγά σιγά διάφορα πρόσωπα που διαδραμάτισαν κάποιο ρόλο στο εργατικό και συνδικαλιστικό κίνημα αρχίζουν να δημοσιεύουν τα απομνημονεύματα τους.

8. Τεκμήρια στα Πρακτικά της Βουλής.

Στα «Επίσημα Πρακτικά της Βουλής», που εκτός από τις συζητήσεις στο Κοινοβούλιο, περιλαμβάνονται εκθέσεις, υπομνήματα συνδικαλιστικών οργανώσεων.

9. Στατιστικές Πηγές12.

Ειδικά για την εκπαίδευση και το συνδικαλιστικό κίνημα των εκπαιδευτικών οι στατιστικές παρουσιάζουν σοβαρά προβλήματα. Ιδιαίτερα όσες αφορούν το 19ο   αιώνα. Εκτός από τις μελέτες που αξιοποιούν διάφορες πηγές, στατιστικές πηγές  - για το 19ο αιώνα - αποτελούν οι εισηγητικές εκθέσεις νόμων και νομοσχεδίων, εκθέσεις υπηρεσιών, ημερολόγια. Για τον 20ο αιώνα έχουμε τις εκδόσεις των στατιστικών υπηρεσιών13. Η ανεπάρκεια, η απόκρυψη, η υιοθέτηση συγκεκριμένων μεθόδων μας θέτουν σε σοβαρά προβλήματα ανάγνωσης και εγκυρότητας των στοιχείων. Τα στατιστικά στοιχεία συνδέονται με την οικονομική ή (και) την πολιτική χρήση τους. Μπορεί δηλαδή να αμφισβητηθεί ο τρόπος σύνταξης τους που ανταποκρίνεται σε συγκεκριμένη χρήση.

Σχετικά με τα στατιστικά στοιχεία των συνδικαλιστικών οργανώσεων (μέλη, γεωγραφική προέλευση, κατηγορία ή ειδίκευση, ηλικία, φύλο κλπ.), μπορούν να συγκροτηθούν, από τις διάσπαρτες καταγραφές, που υπάρχουν σε αρχεία, έντυπα, εφημερίδες, επετηρίδες, καταλόγους κλπ.

1. Σχετικοί προβληματισμοί:

 - ΚΟΥΚΟΥΛΕΣ Γ.Φ., Για μια ιστορία του Ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος. Εισαγωγή στην Παιδαγωγική της ιστορικής έρευνας, ΟΔΥΣΣΕΑΣ, Αθήνα χ.χ.

 - ΛΕΟΝΤΑΡΙΤΗΣ Γ., Το Ελληνικό εργατικό κίνημα και το αστικό κράτος 1910-20, στο: Μελετήματα γύρω από τον Βενιζέλο και την εποχή του, ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ, Αθήνα 1980, σ.σ. 49-84.

2.  -  ΚΟΡΔΑΤΟΣ Γ., Ιστορία του εργατικού κινήματος. Αθήνα 1956

 - ΛΙΒΙΕΡΑΤΟΣ Δ., Κοινωνικοί αγώνες στην Ελλάδα (1923-27), ΚΟΜΜΟΥΝΑ, (Αθήνα) 1985, (192-731), ΚΟΜΜΟΥΝΑ, (Αθήνα) 1987.

 - ΛΙΒΙΕΡΑΤΟΣ Δ., Το Ελληνικό Εργατικό κίνημα (1918-1923), Αθήνα 1976.

 - ΜΠΕΝΑΡΟΠΑ ΑΒΡ., Η πρώτη σταδιοδρομία του Ελληνικού προλεταριάτου, ΟΛΚΟΣ, (Αθήνα) 1975.

 - ΛΕΟΝΤΑΡΙΤΗΣ Γ., Το Ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα κατά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, ΕΞΑΝΤΑΣ, Αθήνα 1979.

 - LEON G., The Greek Labor Movement and the Bourgeois State, 1910-1920, Journal of the Hellenic Diaspora, 4 1978, σ.σ. 528.

 - ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ Γ., Η πάλη των τάξεων στην Ελλάδα, Αθήνα 1921. Ακόμη βλ.

 - ΣΕΦΕΡΗΣ Κ., Ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα, 18601975, Αθήνα 1975.

 - ΦΑΚΙΟΛΑΣ P., Ο εργατικός συνδικαλισμός στην Ελλάδα, Αθήνα 1978.

 - ΚΟΥΚΟΥΛΕΣ Γ., Το ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα και οι ξένες επεμβάσεις (1944-1948); Γ.Σ.Ε.Ε., (Αθήνα) 1982.

3.  - ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗΣ Γ. Οι δάσκαλοι στους αγώνες για ψωμί, παιδεία, ελευθερία, ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ, Αθήνα 1981.

 - ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗΣ Γ.. Εκπαιδευτικοί και εθνική αντίσταση, ΚΑΡΑΝΑΣΗΣ. Αθήνα 1984.

 - ΒΑΛΣΑΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν., Ιστορία του δασκαλικού συνδικαλισμού. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ, Αθήνα 1983.

 - ΝΙΚΑΣ Αθ., Το συνδικαλιστικό κίνημα των καθηγητών μέσης εκπαίδευσης (Ο.Λ.Μ.Ε.), Αθήνα 1983.

 - ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ Χ., Η Παιδεία στην αντίσταση, ΔΑ.Σ.Κ., Αθήνα 1983. ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ. Αθήνα 1984.

 - ΓΚΟΝΤΖΟΣ ΧΡ.ΑΝΑΣΤΑΣΑΚΟΣ Κ.. Οι εκπαιδευτικοί στην εθνική αντίσταση. ΔΙΠΤΥΧΟ. Αθήνα, 1985.

4. Ενδεικτικά βλ.:

 - ΦΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗ Α., Ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός και ο γλωσσικός συμβιβασμός του 1911. Ε.Ε.Φ.Σ. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Ιωάννινα 1977.

 - ΦΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗ Α.. Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι, ΚΕΔΡΟΣ. Αθήνα 1987

 - ΝΟΥΤΣΟΣ Χ.. Προγράμματα μέσης εκπαίδευσης και κοινωνικοί έλεγχος (1931-1973), ΘΕΜΕΛΙΟ. Αθήνα 1979.

 - NOΥΤΣΟΣ Π., Εκπαιδευτικός δημοτικισμός και κοινωνική μεταρρύθμιση: από τον Σκληρό στην ιδρυτική γενιά του Σ.Ε.Κ.Ε., περ. «ΙΣΤΟΡΙΚΑ», τομ. βος, τ. 10, Ιούνιος 1989, σ.σ. 185-198.

5. Ένα μέρος του αρχείου του Σ.I.E.Λ. βρίσκεται οτην κατοχή του Απ. Ανδρέου.

6. Σχετικά βλ.: ΚΟΥΚΟΥΛΕΣ Γ.Φ., οπ. παρ.

7. Σχετικά βλ.: ΚΟΥΚΟΥΛΕΣ Γ.Φ., οπ. παρ.

8. Φωτοαντιγραφική ανατύπωση έγινε πρόσφατα από την Ο.Λ.Μ.Ε., (1930-1935).

9. Αποτελεί μέρος του αρχείου που αναφέρεται στη σημείωση 5.

10. Αναφέρουμε το χρόνο έναρξης κυκλοφορίας του περιοδικού.

11. Για τα περιοδικά βλ. ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΠ., βιβλιογραφικός οδηγός για την Ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης, περ. «ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ», τ. 19, 20, 21, 22. και εμπλουτισμός περ. «ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ», τ. 4,5,7.

12. Βλ. ΚΟΥΚΟΥΛΕΣ Γ.Φ., οπ. παρ., σο. 95-104.

13. Βλ. ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΠ., βιβλιογραφικός (...) οπ. παρ.

2. ΤΟ ΣΥΝΔΙΚΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΤΩΝ ΔΑΣΚΑΛΩΝ

(1872-1920)

Ι. «Ελληνικός διδασκαλικός σύλλογος»

Το 1872 ιδρύθηκε ο «Ελληνικός Διδασκαλικός Σύλλογος»1 (Ε.Δ.Σ.) που τον αποτελούσαν δάσκαλοι, ελληνοδιδάσκαλοι και καθηγητές. Το 1875 αριθμούσε 396 τακτικά μέλη2 σε σύνολο 1193 δασκάλων  - σων (1874), 311 Ελληνοδιδασκάλων και 146 καθηγητών (1877)3. Σκοποί του συλλόγου, που είχε έδρα την Αθήνα, ήταν: «α) Η βελτίωσις της μέσης και κατωτέρας παιδεύσεως,, 6) Η ίδρυσις σχολής προς μόρφωσιν διδασκάλων της κατωτάτης παιδείας κατά τας τελειότερος της εποχής μεθόδους και γ) Η οικονομική αρωγή εις τα ένεκα γήρως ή ασθενείας αποχωρούντα εκ της υπηρεσίας μέλη του Συλλόγου και τας οικογενείας αυτών»4. Ο Ε.Δ.Σ. τον Οκτώβριο του 1878 εκδίδει το περιοδικό «Ο ΠΛΑΤΩΝ». Η δράση του Ε.Δ.Σ. εξαντλούνταν στην αρθρογραφία των μελών του και στις παραστάσεις της διοίκησης του προς την πολιτική εξουσία. Μένει να διερευνηθούν και να μελετηθούν οι πολιτικές σχέσεις και διασυνδέσεις των ηγετικών στελεχών του Ε.Δ.Σ. με την πολιτική εξουσία.5 Ο Ε.Δ.Σ. πετυχαίνει:

α. Την ίδρυση, το 1878, του Διδασκαλικού Μετοχικού Ταμείου6, που το 1932 συγχωνεύθηκε με το Μετοχικό Ταμείο Δημοσίων Υπαλλήλων, γιατί δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στην εκπλήρωση των σκοπών του.

6. Την αποστολή τριών υποτρόφων στο εξωτερικό (και συγκεκριμένα στη Γερμανία) για να σπουδάσουν Παιδαγωγική, κάτι που έχει γίνει το 1871 με το «Σύλλογο προς διάδοσιν των Ελληνικών γραμμάτων».

γ. Να αποκτήσει οικόπεδο για την ανέγερση Διδασκαλείου. Πρόκειται για το οικόπεδο που κτίστηκε το «Μαράσλειο».

δ. Ιδρύθηκε το Διδασκαλείο Αθηνών το 1878. «Μετά ταύτα όμως συν τω χρόνω (ο Ε.Δ.Σ.) περιέπεσεν εις αδράνειαν και σχεδόν ελησμονήθη»7.

Π. «Σύνδεσμος ελλήνων δημοδιδασκάλων»

Το 1878 ιδρύεται ο «Σύνδεσμος των Ελλήνων Δημοδιδασκάλων»8 (Σ.Ε.Δ.) με έδρα την Αθήνα και σκοπόν «την οελτίωσιν του Έλληνας διδασκάλου από ηθικής και υλικής απόψεως και την ανύψωσιν της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως». Τον σύνδεσμο αποτελούσαν μόνο δάσκαλοι της λαϊκής εκπαίδευσης. «Τον σκοπόν αυτόν επεδίωξεν ο Σύνδεσμος μετά φανατισμού και αληθώς από τα πρώτα έτη της συστάσεως του κατώρθωσεν να εξεγείρη την κοινήν γνώμην των πολιτευόμενων και. του Ελληνικού λαού υπέρ της ανυψώσεως υπό της Πολιτείας του δημοδιδασκάλου δια της τακτοποιήσεως της υπηρεσιακής καταστάσεως και της καλύτερος αμοιβής του»9.

Το 1895 συνέβαλε στη βελτίωση του νόμου ΒΤΜΘ' και πέτυχε τη μονιμοποίηση των δασκάλων και την αποδέσμευση από την εξουσία των δημάρχων.

Το 1899 υποστήριξε τα νομοσχέδια του Αθ. Ευταξία10 που είχε υποβάλλει ο υπουργός και δεν ψηφίστηκαν. Στην επιτροπή που είχε επεξεργασθεί τα νομοσχέδια συμμετείχε και ο τότε πρόεδρος Σ.Ε.Δ., ως εκπρόσωπος του, Κ. Καρατζίνας11» .

Από το 1900 ο Σ.Ε.Δ. προσπαθεί να κατοχυρώσει τις κατακτήσεις των δασκάλων που θεσμοθετήθηκαν με το νόμο ΒΤΜΘ71895.

Το 1904 ο υπουργός παιδείας Σπ. Στάης12 υπέβαλε νομοσχέδιο το οποίο προέβλεπε τη συγχώνευση των Δημοτικών και Ελληνικών σχολείων και το διορισμό στις ανώτερες τάξεις των Δημοτικών σχολείων Ελληνοδιδασκάλων. Πράγμα που σήμαινε απολύσεις δασκάλων. Ο Σ.Ε.Δ. αντέδρασε και πέτυχε να αποσυρθεί το νομοσχέδιο.

Το 1905 ψηφίζεται ο Νόμος ΓΣΗ' (Κυβέρνηση Δ. Ράλλη) σύμφωνα με τον οποίο διαβαθμίζονταν οι δάσκαλοι (κατηγορίες δασκάλων ανά τύπο και «οργανικότητα» σχολείου) και διευθετούνταν ο τρόπος πληρωμής τους από τα ταμεία έτσι ώστε και πάλι να είναι στην αρμοδιότητα του Δημάρχου και του Κοινοτάρχη, καθεστώς που διατηρήθηκε ως το 191913. Οι ρυθμίσεις αυτές δεν ίσχυσαν για τους δασκάλους των πρωτευουσών των νομών και των μεγάλων δήμων χάρις σε μια τροπολογία του Νέγρη14. Αποτέλεσμα ήταν 800 περίπου δάσκαλοι να βρεθούν χωρίς εργασία, τα κοινά σχολεία (τετρατάξια) να στελεχωθούν με γραμματιστές (απόφοιτους των υποδιδασκαλείων)15, ένας αριθμός δασκάλων να στραφεί σε άλλα επαγγέλματα και να μην υπάρχει προσέλευση σπουδαστών στα Διδασκαλεία16, έτσι ώστε τα επαρχιακά να κλείσουν.

Η κατάσταση αυτή θα ωθήσει στη δημιουργία αρκετών τοπικών συλλόγων δασκάλων και θα μαζικοποιηθούν όσοι υπήρχαν. Ταυτόχρονα θα αναπτυχθεί κριτική σε βάρος του Σ.Ε.Δ. από τους δασκάλους της επαρχίας γιατί «τα συμφέροντα των δεν υπερήσπισαν οι εν Αθήναις, όσον έπρεπε (...)»Π.

Το 1906 ο υπουργός Παιδείας Α. Στεφανόπουλος με νομοσχέδιο θα επιχειρήσει να καταργήσει τα Εποπτικά Συμβούλια. Με παρέμβαση του Σ.Ε.Δ. το νομοσχέδιο θα αποσυρθεί.

Από το 1900 περίπου αποφασίστηκε η ίδρυση τοπικών συλλόγων δασκάλων, που σιγά σιγά γίνεται πραγματικότητα. Οι σύλλογοι αυτοί, οι λεγόμενοι επαρχιακοί, συστάθηκαν κατά επαρχία ή εκπαιδευτική περιφέρεια. Με κανονισμό καθορίστηκαν και οι σχέσεις των επαρχιακών συλλόγων με τον Σ.Ε.Δ., οι οποίοι υπάγονταν

otov τελευταίο. Η ίδρυση επαρχιακών συλλόγων δασκάλων πολλαπλασιάζεται μετά το 1905. Φαίνεται όμως πως υπήρχαν αρκετά προβλήματα για τη συγκρότηση του συνδικαλιστικού κινήματος των δασκάλων. Προβλήματα που έθεταν η διοίκηση, οι δήμαρχοι και κοινοτάρχες και οι πολιτικοί παράγοντες. Προβλήματα όμως προέκυψαν και από τις διαφορετικές κατηγορίες, ως προς τα προσόντα, δασκάλων, από την ύπαρξη διαφορετικών φορέων εργοδοσίας (Δήμοι Κοινότητες, Σύλλογοι, ιδιώτες κλπ.) και από την ένταξη δασκάλων από τις «νέες χώρες», αργότερα. Σ' αυτή την πρώτη δεκαετία του αιώνα μας υπήρχαν και ορισμένοι άλλοι Σύλλογοι και Ενώσεις, όπως η «Εταιρεία Ελλήνων Δασκάλων», ο «Παγκρήτιος Δημοδιδασκαλικός Σύλλογος» που η δραστηριότητα τους περιοριζόταν στην έκδοση περιοδικών (π.χ. το περιοδικό «Δημ.(οτική) Εκπαίδευσις», που πρωτοεκδόθηκε το 1900).

Από το 1906 άρχισαν να εμφανίζονται απόψεις18 για τη δημιουργία μιας πανελλαδικής ένωσης των συλλόγων των δασκάλων και ο επαρχιακός σύλλογος της Πάτρας συγκαλεί το 1906, στην Πάτρα, συνέλευση στην οποία συμμετείχαν 11 αντιπρόσωποι από 9 συλλόγους. Η συνέλευση αποφάσισε την ίδρυση «ΕΝΩΣΕΩΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΔΗΜΟΔΙΔΑΣΚΑΛΩΝ» με έδρα την Πάτρα. Η ένωση κυκλοφόρησε και το περιοδικό «Αναμορφωτής»19 το οποίο είχε διάρκεια ζωής μόνο 6 μήνες.

Σύντομα με παρέμβαση της «Ένωσης» και του Αριστ. Κουρτίδη20 συγκλήθηκε στις 27 Ιουλίου 1908 συνέδριο με πρόεδρο τον πρόεδρο του Σ.Ε.Δ. Στο συνέδριο αυτό συμμετείχαν αντιπρόσωποι από «20 περίπου νομούς»21 και αποφάσισαν την ίδρυση της «ΕΝΩΣΕΩΣ ΤΩΝ ΑΠΑΝΤΑΧΟΥ ΕΛΛΗΝΩΝ ΔΗΜΟΔΙΔΑΣΚΑΛΩΝ ΑΜΦΟΤΕΡΩΝ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ».

ΠΙ. «Ένωσις των απανταχού ελλήνων δημοδιδασκάλων αμφοτέρων των φύλων»

Σύμφωνα με το καταστατικό της «Ένωσης» σκοπός ήταν «η διαφώτισις της κοινής και της επισήμου γνώμης περί της σημασίας της δημοτικής εκπαιδεύσεως και η βελτίωσις αυτής και των λειτουργών της»22. Η «ένωση» διευθυνόταν «υπό πενταμελούς επιτροπείας υπό την προεδρείαν παιδαγωγού»23. Σ' αυτή τη ρύθμιση διαφώνησε ο αντιπρόσωπος του Σ.Ε.Δ. και αποχώρησε. Αλλά κριτική ασκήθηκε και από άλλα μέλη του Σ.Ε.Δ. και τελικά δεν αναγνώρισαν την «Ένωση», γιατί «ο διδασκαλικός κόσμος (...) περιλαμβάνει αρκετούς δημοδιδασκάλους άξιους να του, σ εκπροσωπούν και ότι είναι υποτιμητικόν δϊ αυτούς ν' αναγνωρίσουν δια της πράξεως των ταύτης, ότι οι δημοδιδάσκαλοι δεν είναι ικανοί ν' αυτοδιοικηθούν και πρέπει να τεθούν υπό την κηδεμονίας παιδαγωγού (...)»24. Έτσι για την πρώτη θητεία εκλέγει στη θέση του παιδαγωγού τον Γ. Παπασωτηρίου25. Κατά τη δεύτερη εκλογή εκλέχτηκε ο θ. Μιχαλόπουλος26, αλλά μέλη του συμβουλίου27 διαφώνησαν με το νέο παιδαγωγό, και με τον Γ. Παπασωτηρίου σχημάτισαν νέα «Ένωση». Η «ένωση» είχε εκδόσει το περιοδικό «Σάλπιγγα» με εκδότη το δημοσιογράφο Ευαγ. Λαχανοκάρδη28 και με τη διάσπαση, για ένα διάστημα, εκδίδονταν δύο περιοδικά με τον ίδιο τίτλο. Η απομαζικοποιηση, μάλλον, οδήγησε στην παραίτηση των δύο παιδαγωγών29 και την «ένωση» διοικούσε τριμελής επιτροπή. Σιγά σιγά η «ένωση» εξασθένησε.

IV. Ο «Σύνδεσμος ελλήνων δημοδιδασκάλων» σε συνθήκες διάσπασης  -  η επανεμφάνιση του «ελληνικού διδασκαλικού συλλόγου»

Ο Σ.Ε.Δ. εξακολούθησε τη δράση του, ανεξάρτητα από τη δράση της «Ένωσης» αρχικά και των δύο μερίδων της αργότερα και μάλιστα «μη αποστέργων να συνεργάζεται μετά των εκπροσώπων αυτής δια τα γενικά ζητήματα του κλάδου»30. Από το 1907 ως το 1914 εκδίδει συστηματικά το περιοδικό «Το Δημοτικόν Σχολείον». Το 1909 προβάλλει το αίτημα (υπόμνημα στη βουλή στις 18.11.1909) να ανατεθεί η επιθεώρηση των δημοτικών σχολείων «εις δημοδιδασκάλους, ως τους μόνους καταλλήλους δια την επιτυχίαν του σκοπού ταύτης» και όχι στους καθηγητές. Παρ' όλη την επιδοκιμασία του αιτήματος «δια βοής (...) υπό της βουλής» δεν πέτυχε την ικανοποίηση του αιτήματος.

Από τα διαθέσιμα στοιχεία τεκμήρια δεν προκύπτει κάποια τοποθέτηση του Σ.Ε.Δ. στα νομοσχέδια του 191331 που είχε εισηγηθεί ο Ι.Δ. Τσιριμώκος ως υπουργός παιδείας και είχε συντάξει ο Δ. Γληνός32. Ο Ν. Βαλσαμόπουλος στο βιβλίο του υποστηρίζει ότι ο Σ.Ε.Δ. «καθοδηγούμενος από συντηρητικά, κυρίως, στοιχεία και επηρεαζόμενος από εξωεκπαιδευτικούς συντηρητικούς έως αντιδραστικούς φορείς παρουσιάζεται αντίθετος προς κάθε προοδευτική μεταρρυθμιστική προσπάθεια των χρόνων 19091913 (...)»33, επικαλούμενος σχετικά τεκμήρια και σχόλια του Αλ. Δημαρά34. Στην περίπτωση αυτή ο Ν. Βαλσαμόπουλος ταυτίζει ανεπίτρεπτα τον Σ.Ε.Δ. με τον Ε.Δ.Σ.

Το 1904 ο Ε.Δ.Σ. «ανιδρύεται» ως «σύλλογος εκπαιδευτικός των απανταχού Ελλήνων διδασκάλων παντός βαθμού». «Σκοπός του Συλλόγου είναι  -  σύμφωνα με το καταστατικό του  -  η έρευνα και μελέτη των της εκπαιδεύσεως καθόλου και η δια της τελειώσεως ταύτης βελτίωσις και η ηθική και υλική αρωγή πάντων των λειτουργών της εκπαιδευτικών»35. Όπως προκύπτει από τον κατάλογο μελών του Ε.Δ.Σ. του 190936, αριθμούσε 554 μέλη και 6 συλλόγους σχολείων. Στη συντριπτική τους πλειοψηφία τα μέλη του προέρχονται από τις δύο βαθμίδες της μέσης εκπαίδευσης (Ελληνικά Σχολεία και Γυμνάσια), τα Διδασκαλεία, το Πανεπιστήμιο και τις εποπτικές θέσεις της εκπαίδευσης. Ο Ε.Δ.Σ. από το 1906 εκδίδει το περιοδικόν «ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΝ ΔΕΛΤΙΟΝ»37, υπό την εποπτεία και τη διεύθυνση των Παυλ. Καρολίδη, Ν. Πολίτη, Κυπ. Στέφανσυ, Δ. Λάμψα, Παντ. Κοντογιάννη και Α. Σκιά.

Ο Ε.Δ.Σ. επανεμφανίζεται για να ταχτεί εναντίον των νομοσχεδίων Τ. Τσιριμώκου υποστηρίζοντας ότι «τα νομοσχέδια ταύτα αστοχούσιν του εαυτού σκοπού»38. Ηγετικό ρόλο φαίνεται να παίζει ο Ανδρέας Σκιάς, αντιπρόεδρος του Ε.Δ.Σ., από το 1910 καθηγητής των Ελληνικών Γραμμάτων στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, μέλος της «Επιτροπείας της διορισθείσης προς εξέτασιν της γλωσσικής διδασκαλίας των δημοτικών σχολείων». Ο ίδιος υπογράφει, ως αντιπρόεδρος του Ε.Δ.Σ. το υπόμνημα39. Οι απόψεις και οι θέσεις που διατυπώθηκαν από τον Ε.Δ.Σ. εκείνη τη στιγμή, έρχονται σε αντίθεση με τις απόψεις και τις θέσεις που διατύπωσε κατά το παρελθόν40. Ο Ε.Δ.Σ. χρησιμοποιείται από το μπλοκ των κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων που αντιτάχτηκαν και πολέμησαν τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμιστικές προσπάθειες εκείνης της περιόδου41. Έχει ιδιαίτερη σημασία να επισημάνουμε πως στον Ε.Δ.Σ. συσπειρώνονταν κατά κύριο λόγο οι καθηγητές της μέσης εκπαίδευσης.

To 1917 με πρωτοβουλία συλλόγων δασκάλων της επαρχίας έγινε μια προσπάθεια συσπείρωσης που οδήγησε στη δημιουργία της «Γενικής Ένωσης Δημοδιδασκάλων Ελλάδος», η οποία έδρασε για πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Το 1919 προτείνεται η ίδρυση «Πανελληνίου Ενώσεως πάντων των λειτουργών της εκπαιδεύσεως»42 που δεν είχε καμιά τύχη.

 

V. Η ίδρυση της Δ.Ο.Ε.

Στις 27.12.1920 αρχίζει στην Αθήνα συνάντηση που διήρκησε μέχρι τις 6.1.1921 με σκοπό ίδρυση Πανελλαδικής Ομοσπονδίας Δασκάλων. Η συνάντηση αυτή κατέληξε σε δυο αποφάσεις: (α) Να αυτοδιαλυθούν ο Σ.Ε.Δ. και η «Ένωση», (6) Να συγκληθεί στις 21.4.1921 ιδρυτικό συνέδριο.

Έτσι στις 21.4. πραγματοποιήθηκε συνέδριο με τη συμμετοχή εκπροσώπων από 20 περιφέρειες: Αγρινίου  -  Άρτας  -  Γρεβενών  -  Ευρυτανίας  -  Ηπείρου  -  Ηρακλείου  -  Καρδίτσας  -  Κέρκυρας  -  Κορίνθου  -  Λακεδαίμονος  -  Λακωνίας  -  Λάρισας  - Λιβαδειάς  -  Μαγνησίας  -  Σύρου  -  Χαλκίδας  -  Τριφυλίας  -  Τρικάλων  -  Φλώρινας  -  Χίου. Εκτός από την ίδρυση της Δ.Ο.Ε. το ιδρυτικό συνέδριο ασχολήθηκε με τις αποδοχές των δασκάλων, τις προαγωγές τους, την οργάνωση και τη διοίκηση της εκπαίδευσης. Το ιδρυτικό συνέδριο εξέλεξε προσωρινή διοίκηση από τους Αντ. Καραγιάννη (πρόεδρο), Χρ. Ραίκο, Ε. Ζαγόρο και Ι. Τουρνά (μέλη). Όρισε προσωρινή έδρα της Ομοσπονδίας τη Χαλκίδα, όπου εργαζόταν ο πρόεδρος της διοίκησης. Ταυτόχρονα αποφάσισε να χρησιμοποιήσει το περιοδικό «ΕΡΜΗΣ»43, που εξέδιδε από το 1920 ο Αντ. Καραγιάννης, ως δημοσιογραφικό όργανο της ομοσπονδίας.

Το ιδρυτικό συνέδριο είχε δώσει την εντολή στην προσωρινή διοίκηση να ετοιμάσει το πρώτο συνέδριο της Δ.Ο.Ε. μέσα σε οκτώ μήνες. Το Α' Συνέδριο πραγματοποιήθηκε στις 3.3.1922.

1. Σχετικά με την «ιστορία» του βλ.:

α) ΓΟΝΤΖΕΣ ΗΛ., Η εξέλιξις των δημοδιδασκαλικών συλλόγων εν Ελλάδι, στην ΕΠΕΤΗΡΙΔΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΕΩΣ 1932, Αθήναι 1932, σ.σ. 322-324.

6.) ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗΣ Γ. Διδάσκαλοι στους αγώνες για ψωμί, παιδεία, ελευθερία, ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ, Αθήνα 1981, σ.σ. 15-16.

γ) ΒΑΛΛΙΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν.Α., Ιστορία του δασκαλικού συνδικαλισμού, ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ, Αθήνα 1983 σ. 34.

δ) Λόγος απαγγελθείς υπό του προέδρου του (Ε.Δ.Σ.) Γ. ΜΙΣΤΡΙΩΤΟΥ κατά την επέτειον εορτήν του 1875. Εν Αθήναις 1875. ε) περιοδικό «Ο ΠΛΑΤΩΝ» (1878-1890) έκδοση του Ε.Δ.Σ.

2. Βλ. Λόγος (...) οπ. παρ., σ.σ. 23-29.

3.. Βλ. ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΠ., Κρατικές δαπάνες για την εκπαίδευση (1849-1880). Μια πρώτη προσέγγιση σ' ένα ανοιχτό θέμα, ΘΕΣΕΙΣ, τ. 18 (1987). σ.σ. 113-135.

4. βλ. ΓΟΝΤΣΕΣ ΗΛ., όπ. παρ., σ. 322. ΓΑΛΛΑΝΗΣ EMM., Πρόλογος, Ο ΠΛΑΤΩΝ, Έτος Α' τ. 1 1878,

5. Ενδειτικά σε επιτροπή που συνέστησε ο Γ. Μίλησης το 1877 πλειοψηφούσαν τα ηγετικά στελέχη του Ε.Δ.Σ.: Κ. Πορφυρόπουλος, Ν. Γραμματικόπουλος, Αν. Κωνσταντινίδης, Γ. Μιστριώτης. Σχετικά βλ. ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΠ., Σχέδια νόμου για την εκπαίδευση, 18701880, ΘΕΣΕΙΣ, μέρος Β', 27 (1989), σ. 109-110.

6. Το καταστατικό του εγκρίθηκε με το Β.Δ. της 13ης Απριλίου 1880.

7. ΓΟΝΤΖΕΣ ΗΛ., οπ. παρ., σ. 3-23.

8. Σχετικά με την «ιστορία» του βλ.: α) ΓΟΝΤΖΕΣ ΗΛ., οπ. παρ.

6.) ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗΣ Γ., οπ. παρ. σσ. 1617.ιγ) ΒΑΛΣΑΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν.Α., οπ. παρ., σσ. 35, 48-57.

δ) ΝΕΖΗΣ Π.Ν., Σύλλογοι διδασκαλικοί λήμ. Μ.Π.Ε., ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑHERDER, τομ. 5ος, σσ. 87-88. 3) Περιοδικό «ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟΝ ΣΧΟΛΕΙΟΝ» (Όργανον του Σ.Ε.Δ.).

9. ΓΟΝΤΖΕΣ ΗΛ., οπ. παρ., σσ. 323-324.

10. ΦΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗ Α., Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι, ΚΕΔΡΟΣ 1987, σσ. 17-26.

11. Κ. Καρατζίνας: Από τα ηγετικά στελέχη του Σ.Ε.Δ., αργότερα διευθυντής του υποδιδασκαλείου Λαγκαδιών (1900-1901).

12. Σπ. Στάης: Υπουργός παιδείας 27.5.1900 ως 12.11.1901, 6.12.1903 ως 14.6.1904, 21.6.1908 ως 7.7.1909.

13. Απόφαση υπουργού οικονομικών 18184 2721919 και εγκύκλιος 20774 14.3.1919.

14. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ Β.Γ., Από τους αγώνες του Κλάδου, στο ΒΑΛΣΑΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν.Α., οπ. παρ., σσ. 49-52.

15. ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΠ.  -  ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Π., Τα Διδασκαλεία και η παιδαγωγική τους (1878-1911), Ι.Α.Ε.Ν.Γ.Γ.Ν.Γ. Αθήνα 1989.

16. ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΠ.  -  ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Π., οπ. παρ.

17.. ΓΟΝΤΖΕΣ ΗΛ., οπ. παρ., σ. 326.

18.. Επιστολή του Γ. Προφαντόπουλου στην εφ. «ΕΜΠΡΟΣ», του Χ. Κυριακάκου στην εφ. «Ακρόπολη», αναφέρονται στο ΒΑΛΣΑΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν.Α., οπ. παρ., σ. 53.

19.. ΒΑΛΣΑΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν.Α., οπ. παρ., σ. 54.

20.. Αρ. Κουρτίδης: (18581928). Καθηγητής παιδαγωγικών στο Διδασκαλείο Αθηνών, στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, στο Διδασκαλείο Νηπιαγωγών, στην Αρσάκειο Παιδαγωγική Ακαδημία, στην Π.Α. θηλέων Πειραιώς και στη Δραματική Σχολή του Ωδείου Αθηνών όπου δίδασκε δραματολογία. Συνεργάστηκε με εφημερίδες, περιοδικά και ημερολόγια. Ιδιαίτερα ο Αρ. Κουρτίδης ασχολήθηκε με την παιδική Λογοτεχνία.

21.. Το καταστατικό της «ένωσης» την οποία ίδρυσαν υπογράφουν 18 αντιπρόσωποι νομών.

22.. Άρθρο 1.

23.. Άρθρο 2.

24.. ΓΟΝΤΖΕΣ ΗΛ., οπ. παρ., σ. 327.

25.. Γ. Παπασωτηρίου: Διευθυντής του Διδασκαλείου Πελοποννήσου (1886-1889), καθηγητής Παιδαγωγικών στο Διδασκαλείο Αθήνας (18891891), διευθυντής στο Διδασκαλείο Θεσσαλίας (1892-1894), γενικός επιθεωρητής δημοτικών σχολείων και διευθυντής του Διδασκαλείου Ηρακλείου Κρήτης.

26.. θ. Μιχαλόπουλος: Διευθυντής Διδασκαλείου και καθηγητής Παιδαγωγικών και Φυσικών επιστημών. Νομαρχιακός επιθεωρητής Δημοτικών σχολείων Αττικής και Βοιωτίας (1904), μέλος της «Επιτροπείας προς έννομον προστασίαν της Εθνικής γλώσσης» (1910), δουλευτής της Β' Διπλής Αναθεωρητικής Βουλής, με ιδιαίτερες σχέσεις με το Παλάτι.

27.. Τα μέλη Δ. Ζήσης, Δ. Ζαφειρόπουλος, Δ. Δέπος, Σ. Δεσίπρης και Ε. Αδραμέας.

28.. Ευαγ. Λαχανοκάρδης: (1874-1938). Γεννήθηκε στη Λαμία και σπούδασε νομικά. Δούλεψε ως δημοσιογράφος στις εφημερίδες: «Ακρόπολις» (1892-1900), «Εστία», «Παλιγγενεσία», «Εμπρός», «Σκριπ», «Βραδυνή» και «Καθημερινή». Εξέδωσε τις εφημερίδες «Αλήθεια» (1906-1909), «Εθνική Ώρα» (1923), «Ρουμελιώτης» (1925). Από το 1935 ως το 1938 δούλευε ως πολιτικός αρθρογράφος στην «Ακρόπολι».

29.. Ο Γ. Παπασωτηρίου είχε διοριστεί πρόεδρος του νεοσύστατου Κεντρικού Συμαουλίου Δημοτικής Εκπαίδευσης.

30.. ΓΟΝΤΖΕΣ ΗΛ., οπ. παρ., σ. 327.

31.. ΦΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗ Α.,

32.. ΓΛΗΝΟΣ. Δ., Άπαντα, Εκδοτική φροντίδα, εισαγωγή, σημειώσεις Φιλ. Ηλιου. ΘΕΜΕΛΙΟ, τομ. Β', 1910-1914, σσ. 183-378.

33.. ΒΑΛΣΑΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν.Α.. οπ. παρ., σ. 57.

34.. ΔΗΜΑΡΑΣ ΑΛ. (Επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, ΕΡΜΗΣ, τομ. Β', Αθήνα 1974, σ. λ.θ'.

35.. Οργανισμός του Ε.Δ.Σ., Β.Δ. της 9.11.1904.

36.. Περ. «ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΝ ΔΕΛΤΙΟΝ», τομ. Γ', τ. Λ', Εν Αθήναις 1908, σσ. 249-262.

37.. Τομ. Α' (1906), τ. Α', Β', Γ',  -  τομ. Β' (1907), τ. Α', Β', Γ,  -  τομ. Γ (1908), τ. Α', Β', Γ  -  τομ. Δ' (1909)  -  τομ. Ε' (19101911), τ. Α', Β', Γ'  -  τομ. ΣΓ (1911), τ. ΑB, Γ  -  τομ. Ζ' (1913-14) τ. Α', Β', Γ.

38.. ΔΗΜΑΡΑΣ ΑΛ., οπ. παρ., τομ. Β', τεκμ. 1266, σσ. 100-101.

39.. ΔΗΜΑΡΑΣ ΑΛ., οπ. παρ., τομ. Β', τεκμ. 1266, σ. 101.

40.. ΔΗΜΑΡΑΣ ΑΛ., οπ. παρ., τομ. Α', τεκμ. 65, σσ. 218219, τεκμ. 65α, σ. 219. τεκμ. 656, σσ. 220-221, τεκμ. 71, σσ. 242-243.

41.. Ενδεικτικά βλ.

 - ΦΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗ Α., οπ. παρ.

 - ΔΗΜΑΡΑΣ ΑΛ., οπ. παρ., τομ. Β'.

42.. ΖΑΜΑΝΗΣ Ζ., Εν απαραίτητον μέσον προς ανύψωσιν του κλάδου μας εις την εμπρέπουσαν Κοιν<ι>νικήν του θέσιν, ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ, τομ. Β', τ. 18 (Δεκέμο'ριος 1919). σσ. 385-389.

43.. ΕΡΜΗΣ, Δεκαπενθήμερον Εκπαιδευτικόν Περιοδικον, από 1.1.1920 ως 10.5.1924, εβδομαδιαίο, αργότερα ανά δέκα ημέρες και από το 1939 ως 30.11.1946, οπότε διέκοψε και την έκδοση του. δεκαπνεθήμερο. Συνολικά εκδόθηκαν 798 τεύχη σε ΚΖ' τόμους. Ο «ΕΡΜΗΣ» είχε εκδοθεί από τον Αντ. Καραγιάννη και μετά το θάνατο του (1944) τη διεύθυνση του είχαν ο Β. θεοφανόπουλος (επιθεωρητής) και ο Δ. Ευσταθόπουλος.

antistasi.jpg